TOPLUMBİLİM (Os. Içtimaiyat, Fr. Sociologie, Al. Soziologie, ing. Sociology) Toplumun gelişme yasaların� inceleyen bilim...

Toplumbilim, toplumun gelişme yasalarının bilimidir. Bu nesnel yasalar XIX. yüzyılda keşfedilip tarihsel özdekçilik öğretisiyle ortaya konunca­ya kadar insanlarca bilinmiyordu.Tarihsel-toplumsal gelişme metafizik ve idealist varsayımlarla açıklanmaya çalışılıyordu. Metafizik ve idealist kuramcılara göre, tarihsel-toplumsal gelişme ya Tanrısal bir planın gerçekleşmesi ya da büyük adamların keyiflerine göre yönlen­dirdikleri bir süreçti. Bu varsayımlar bilimdış� savlard�,bundan ötür� de toplumbilim henüz bilimselleşememişti.

XIX. yüzyılın ikinci yarısına kadar bilimsel anlamda bir toplumbilimin söz� edilemez. Gerçek bir bilim olarak toplumbilim, XIX. yüzyılın ikinci yarısında eytişimsel ve tarihsel özdekçi öğreti tarafından ortaya konmuştur.

Toplumbilim tarihçileri toplumbilimin kurucusu olarak Fransız düşünür� olgucu (pozitivist) Auguste Comte (1798-1857)'u gösterirler.Kimileri bu öncülüğe bir başka Fransız� yayımladığ� aile monografilerinden ötür� Fransız maden mühendisi Le Play (i 806-1 882)'i de katarlar(Bk.Comte okulu, Le Play okulu). Ne var ki bu iki Fransızın toplumun bilimsel gelişme ya­salarından haberleri bulunmadığ� gibi yaşadık­lar� çağda ve yaşadıklar� kentte (ülkelerinin başkenti Paris'te) bu yasaların keşfedilmekte olduğundan da haberleri yoktur. Her an dev adımlarıyla gelişmekte olan bilime karşı böy­lesine bir vurdumduymazlıkla gözlerini kapa­mışlard�. Bu gerçek pek açık olduğu halde birçok toplumbilim tarihçileri bilimsel toplum­bilimi Comte ve Le Play'le başlattılar.Örneğin toplumbilim tarihçisi Prof. Nurettin Şazi Kösemihal Sosyoloji Tarihi adl� yapıtında şöyle der: "Gerçi insanlar en eski çağlardan beri dikkatlerini toplum sorunlar� üzerine çevirmiş­lerdir. Ama bu gerçeği bilim düşünüşüyle in­celemek fikri Rönesans'tan sonra doğmu�, ağır ağır gelişmi�, ancak 19'uncu yüzyılın ilk ya­rısında Auguste Comte'la Le Play'in elinde gerçekleşmeye yüz tutmuştur.

Bu bakımdan toplumsal gerçek üzerindeki incelemeleri: a) bi­limden önceki ça�, b) bilimsel ça� diye iki bölüme ayırmak olanaklıdır. Birincisinin geçmişi oldukça uzundur, ama ikincisinin ancak yüz, yüz yirmi yıllık bir hayat� yardır" (İbid, Remzi Kitabevi. Istanbul 1968, s.13). Görüldüğ� gibi, Kösemihal'in deyimiyle "toplumbi­limin yüz yirmi yıllık bilimsel hayat�" Auguste  Comte ve Le Play'le başlamaktadır. Oysa yaşamının bir bölümün� tımarhanede geçirmi� olan A. Comte'un toplumbilimdeki amac� (A.Comte sosyoloji terimini ilkin alt� ciltlik Cours de Philosophie Positive adl� yapıtının dördün­c� cildinde,Blaise Pascal'ın 1648 yılında ileri­sürdüğ� fizik sosyal deyiminin yerine kullan­mıştır),toplumun gelişme yasaların� bulmak değil, tam tersine, kendi koyacağı yasalarla toplumu düzenlemektir.

O, sözcüğün her anlamında, tam bir idealisttir. "Toplumdaki kargaşalığın zihinlerdeki kargaşalıktan ileri geldiği"ni ileri sürer.Ona göre pozitif öğreti zihinlerdeki kargaşalığa son vermekle dolayısıyla toplumdaki kargaşaIığ� da sona erdirecektir. Onun sosyolojisi, bir toplumbilimden çok, bir sosyokrasi, daha açık bir deyişle, bir toplum siyasasıdır. Şöyle der: "Bat�'y�, anarşik bir de­mokrasiyle kokuşmu� bir aristokrasiden kur­tarmaya geliyoruz.Biz sosyokratlar, aristokrat olmadığımız kadar demokrat da değiliz.Pozitif siyasamız bu iki eksik ve tutarsız yanın üstünde bulunmaktadır" (Comte, CatMchisme Positive Oll Sommaire Exposition de la Re­ligion Universelle, 1852, �. bask�, Önsöz).Comte'un sosyolojisi, bir sosyokrasi (Fr.Sociocratie) olmakla da yetinmez, sonunda dö­nüp dolaşıp, sözde sava� açtığ� Tanrıbilimle (teolojiyle) metafiziğin içine düşer ve bir sos­yolatri (Tr. Toplum tapım�,Fr. Sociolatrie)olur.

Toplum,Auguste Comte'un Papa'Iığın üstlendiği bir insanlık dini (Fr. Religion de l'humanite)'yle ,düzenlenecektir. Bu dinsel yönetim altındaki toplumda özgürlüğe yer yoktur,Comte'a göre "bir taşın özgür olup ol­madığ� sorunu nasıl sözkonusu değilse, bir in­sanın özgür olup olmadığ� sorunu da öylece sözkonusu değildir".Comte'un toplumunda özgürlüğün yeri olmadığ� gibi, eşitliğin de yeri yoktur, "en az para kazanan işçi sınıf�,top­luma hizmet görmekten doğan haz ve bunun sağladığ� minnettarIıkla yetinmelidir". Buna karşı Frederic Le Play de toplumu, miras hu­kukuyla düzenleyeceğini düşler.Ona göre top­lumdaki düzensizlik ailedeki düzensizlikten kaynaklanmaktadır,ailedeki düzensizlikse mirasın bölünerek geçmesinden ve parçalanma­sından ötürüdür.

Miras kuşaklardan kuşaklara parçalanmadan geçmelidir ki aile sağlam kalsın ve bu sağlam ailelerden kurulu toplum da sağlam olsun. Görüldüğ� gibi her iki Fransızın saplantıs� da bilimsellikten pek uzaktır ve bilim­dış�, çocukça düşlemlere dayanmaktadır.Gerçekte, toplumun yapıs� ve nasıl olmas� gerek­tiği üstündeki düşünceler pek eskidir.

Çinli düşünür Mo Tzu (�.�. 479-381)'dan Demokritos, Platon, Aristoteles gibi antikça� Yunanlılarına ve Cleero, Seneca, Lucretius gibi Romalılara kadar pek çok düşünür bu konuya eğilmişlerdir. Bunların arasında Platon’un Devlet adl� yapıt�, ütopik ve bilimdış� olmasına rağmen, toplum konusunda büyük bir çalış­madır. Atina aristokrasisinin temsilcisi olan Platon, bu yapıtında, ideal bir aristokratik devlet düşlemiştir. Filozofların yönetimi ve askerlerin koruyuculuğu altında bulunan bir devlet köle emeğine dayanır.

Bütün bu ütopik varsayımlardan sonra toplumbilim alanında ilk bilimsel çalışmay� yapan, Mukaddime adl� ya­pıtıyla, büyük Arap düşünür� İbn Haldun (l332-1406)'dur. Toplumbilime, tarihsel öz­dekçilikten önce bilimsel bir yaklaşım ara­mak gerekirse, Comte ve Le Play'i bir yana bırakıp bu büyük Arap ökesini (dahi­sini) incelemek gerekir. İbn Haldun, İlm-i Umran adın� verdiği toplumbilimin tarihsel -ekonomik-özdeksel bir temele dayandığın� hay­ranlık verici bir sezişle keşfetmiştir. Şöyle der: "Bil ki, birinci kitapta inceleyeceğimiz kural ve yöntemler benim icat ettiğim yeni bir bilim olup yarar� çok büyüktür.

Ben bu araş­tırma yöntemini, derin incelemelerden sonra buldum. Başımın sağlığına and içerim ki Tan­r�'nın kullarından hiçbirinin bu konuda söz söylemi� olduğunu bilmiyorum. Bu konu, ken­di başıma ayr� bir bilim gibidir. Çünk� her bilimin kendine özg� bir konusu vardır. İncelediğim konu, yeryüzünde toplumlar halinde yaşayan insanların toplumsal kural ve yasalarıdır. Bunlar doğal yasalar ve kurallardır"(İbn Haldun, Mukaddime, Zakir Kaadiri Ugan çevirisi, M. Eğitim Bakanlığ� Yayım�, 1954 bas­kıs�, c. I, s. 95-96). İbn Haldun, evrensel değişmenin bütün varlıklar için geçerli doğal bir yasa olduğunun farkındadır, şöyle der: "Tarih bilimiyle uğraşanlar� yanıltan, ulusla­rın hal ve durumlarının, günlerin ve yüzyılla­rın geçmesiyle değişmekte olduğunu unutmak­tır. Bu değişme, yüce Tanr�'nın bütün varlıklar için koyduğu bir yasadır" (İbid, c. I, s.70-71). İbn Haldun, evrensel evrim yasasın� da kavrıyor ve şöyle diyor: "Biz varlıklar� birbirine bağl� olarak görüyor ve varlıkların birinden ötekine geçişini yetkin bir düzen içinde izliyoruz. Maddelerden her biri aşağı­dan yukarıya doğru yükseldiği ya da yukarıdan aşağıya doğru alçaldığ� zaman, kendisine yakın olan maddenin biçim ve kalıbına gir­mektedir. Yukarıya doğru yükselen madde, kendisinden aşağıda olan maddeden  daha hafiftir. Bu durum, yıldızlar alemine çıkıncaya kadar sürer. Varlıklara bak. Varlıkların, ma­denlerden başlayarak yava� yava� ve tabaka tabaka biçimlenmi� olduğunu görürsün. Mâden, bitki ve hayvanların ana maddeleri ortaktır. Madenin en yükseği bitkinin en aşağısına, bitkinin en yükseği hayvanın en aşağısına bitişiktir.Örneğin tohumsuz yetişen mâden tohumsuz türeyen sebzelere, hurma ve üzüm gibi bitkiler inci sedefiyle kabuklu sü­müklüböcek gibi hayvanlara yakındır, onların biçim ve kalıplarına girebilecek durumdadır. Bu evrim, en aşağıdan başlayarak, maymun ve şebek gibi hayvanlardan geçip insana ka­dar yükselmiştir.Insanın en aşağıs� işte bu hayvanlardn� başlamıştır. Benim gördüğüm bu­dur, doğrusunu Tanr� bilir" (İbid, c. I, s. 241-247.İtalikler benim.O.H.).

Görüldüğ� gibi, hiçbir bilimsel veriye dayanmayan (La­marck'sız, Diderofsuz, Robinet'siz vb.) bir Darwin çıkıyor karşımıza, hem de XIV. yüz­yılda.İbn Haldun parlak bulgularında durmak bilmiyor, toplumsallık zorunluğu'nu da kavrayıveriyor: "İnsan yaşamak için yaşama gereçlerini sağlamak zorundadır.Bu gereçleri tek başına sağlayamaz. Bir buğday tanesinin un olabilmesi çeşitli hüner ve zenaatleri gerek­tirir.Üretim, üretime yetecek kişilerin bir ara­ya toplanmasıyla olur. Korunmak da öyle. Toplumsal yaşayış insanlar için zorunludur" (İbid, c. I, s. 106-112). İbn Haldun, bir XIX. yüzyıl Marx'isti gibi, toplumsal olayların kökün� ekonomik temelde ve üretim araçlarında görmektedir, "ruhumuzu oluşturan da ekonomik koşulIardır" diyor, nerdeyse "üst yapıy� altyap� belirler" deyiverecek: "Her kazan� ve mal, emek harcayarak elde edilir. Maden, bitki ve hayvanlardan sağlanan kazan� da insan emeği'nin ürünüdür. İnsanların çalışarak elde ettikleri para ve mal, tarım ve sanayide har­cadıklar� emeğin değeri'nden ibarettir. Pazar­dan satın alınan buğdayda i� ve emeğin de­ğeri açıkça görülmez. Oysa, buğdayın değeri, onu elde etmek için harcanan emeğin değeridir. Kazma vuruImamış kuyudan su çıktığın� gördün m� hi�? Doğrusunu Tanr� bilir" (İbid, c. II, s. 349-55. İtalikler benim.O.H.). Gö­rüldüğ� gibi İbn Haldun, her sözün sonunu "doğrusunu Tanr� bilir" diye bitirdiği halde doğrusunu kendisinin de pek iyi bildiğini açık seçik ortaya koymakta ve toplum düzenini bir XX. yüzyıl bilim adam� gibi özdeksel temel­lere oturtmaktadır. Ona göre hüner ve sana­yinin gelişmesi, toplumsal gelişmenin başında gelir (İbid,c.II,5.402). Bu gelişme, insan� düşünsel bilgilerle uğraşmaya yöneltir (İbid, c. II, 5. 403). Ancak bu gelişmenin sonunda toplumun çürüyüp dağılmas� da bir zorunluluk­tur. İbn Haldun'a göre toplumsal evrim, ço­ban toplumlardan çiftçi toplumlara ve çiftçi toplumlardan da sanayi toplumlarına geçilmek yoluyla gerçekleşmiştir. Sanayi toplumuna ge­çi�, bir gelişmenin sonucu olduğu kadar, bir çöküntünün de başlangıcıdır. Çünk� toplum­lar artık çobanlık günlerindeki güçlerini yitirmeye,bolluğun ve rahatlığın içinde gevşeyip çürümeye başlamışlardır.

Toplumların yaşam� da insanların yaşam� gibidir.Yaşlılık ve ölüm,insanlar için olduğu kadar, toplumlar için de zorunludur. Doğal olan değişmez ve önlenemez. Toplum vücudu da, insan vücudu gibi,doğal bir yapıdır (İbid, c. II, s. 104). Tarihsel zorunluluğunu yaşayan her toplum, kent ya­şayışına girip sanayileştikten sonra kocayacak ve ölecektir. Bu sonu� önlenemez. Toplumun çöküş� iki alanda başlar: "Bil ki, devlet iki temel üstüne kurulur. Bu temellerden biri or­du, öteki para'dır. Bozgunluk bu iki temelin sarsılmasıyla başlar" (İbid, c. II, s. 107). Devlet yıkılmaya yaklaştığında vergiler artar, ya­şam çekilmez olur, vergilerin artmas� da dev­letin yoksulluğunu önleyemez, böyle bir halde kazanmaktan umut kesilmi� olacağından pa­zarlardaki alışveri� durur, çökünt� işler tü­müyle çığırından çıkıncaya kadar sürer (İbid, c. II, s. 68). İbn Haldun, Mukaddime'sini şu (sözlerle bitirmektedir: "Tanr�'nın doğru dü­şünce ve açık bilgi bağışladığ� kullar� bizden sonra yetişerek bizim bu yapıtta yazdıklarımızdan ve anlattıklarımızdan daha geni� ve daha derinini yazar ve anlatırlar umudundayız. Bir bilgiyi ilk önce ortaya koyan kimsenin görevi, ancak o bilginin konuların� açıklamak, bölümlerini ayırmak o bölümlerde incelenen konular üstünde söz söylemektir. O kimse­den sonra yetişenlerse o bilgiyle ilgili sorunlar� azar azar o bilgiye eklerler 've onu bu yol­da ilerletirler. Tanr� bilir, siz bilmezsiniz. Ben Mukaddime'yi be� ayda yazdım, 776 yılının(Ls. 1377) tam yarısında bitirdim. Düzenlemek ve ayıklamak için harcadığım süre bu be� ayın dışındadır.Yapıtımın başında anlattığım gibi, buna kavimlerin tarihini de ekledim. Bilgi, ancak aziz ve bilgin olan Tanr� eliyle ba­ğışlanır" (İbid, c. III, s. 352). İbn Haldun içten ve gerçek bir müslümand�. Ama öylesine özgür düşünceli bir ökeydi ki liberal ve öz­gürlükçü bir devlet siyasasın� savunmuştur. Devletin barış� ve düzeni korumasın� ister, bunu yapmak için de gereken masraflar� ılım­l� ya da ölçül� (mutedil) bir vergiyle karşı­layabileceğini söyler. Ama bunun dışında dev­let, kişi özgürlüğüne asla el atmamalıdır. çün­k� bu el atma, kişiler kadar devlet için de zararl� olur.Çağının saltıkçı (mutlakiyetçi) din­sel devlet anlayışına karşı İbn Haldun'un bu kahramanca çıkış� her türl� övgünün üstün­dedir. İbn Haldun'un gerek ünl� Mukaddime' si ve gerek Kitab al-ibar adın� taşıyan ünl� Berberi tarihi çeşitli dillere çevrilmi� ve çeşitli baskılar� yapılmıştır. Görüldüğ� gibi İbn Haldun "İlm-i Umran (toplumbilim) benim icat ettiğim bir bilimdir" demektedir. Haklıdır da. Tarihsel süreçte toplumsal olaylara bölük pörçük yaklaşımların içinde en bilimsel olan�, gerçekten de, onun yaklaşımıdır. Daha sonra Saint Augustinus, Saint Thomas d'Aquin, Pa­dua'l� Marsiglio,Macchiavelli, Calvin, Brutus, Bodin, Hobbes, Locke, Spinoza vb. gibi pek çok düşünür, toplumu dinsel, siyasal,ekono­mik açılardan incelemişler ve ona biçim ver­meye çalışmışlardır. Bunlara Thomas More, Francis Bacon, Thomasso Campanella, Valan­tin Andrea, Barelay, Heyvood, Winstanley, Har­rington, Gabriel Foigny, Vairasse, Morelly, Gabriel' Mably vb. gibi birçok ütopyacılar� da katarsak toplum üstüne düşünmüş olanla­rın sayıs� bir hayli çoğalır.

Tarihsel özdekçiliğin dışındaki toplumbilim anlayışlar� bilimsel olmayan toplumbilimler (Os. Gayr� ilmi içtimaiyadar, Fr. Sociologies non-scientifiques)' dir. Bu anlayışlar, toplumun nesnel gelişme yasalarından ya habersizdirler ya da bu yasalar� yadsırlar. Büyük bir bölüm� de ya kilisenin (ör­neğin Augustinus ve Thomas), ya prenslerin (ör­neğin Macchiavelli), ya da belli bir sınıfın (örneğin ,Weber, Wiese vb.) çıkarlarına hizmet etmek için özellikle ileri� sürülmüşlerdir. Bunlardan kimileri toplumsal olaylar� fizik doğaya, kimileri yaşambilimsel örgenliklere, kimileri insanbilimsel süreçlere, kimileri içgüdülere, kimileri yaşam kavgasına, Kimileri ruhbilimsel olaylara vb. indirger. Bu çokyönlülük, onların, bilimsel bir toplum bil­gisi düzeyinde birleşmelerini olanaksız kılar. Kald� ki, vardıklar� sonuçlar da birtakım bilimdış� saçmalıklardır ve zaten ipe sapa gel­memeleri yüzünden birbirleriyle birleştirilemez­ler. Bunlar, inanılmayacak ölçüde gevezelik­lerdir. Örneğin Alman toplumbilimcisi Otto Ammon, bir toplumda uzun kafalıların artışıyla toplumsal gelişmeyi oranl� kılar. Toplum, uzun kafalıların artmasıyla gelişirmi�. Bir baş­kas�, Fransız toplumbilimcisi Vacher de La­pouge, Fransa'nın Amerika'ya göre gerilemesini Fransada uzunkafalıların azalmasına bağlar, Amerika'da uzunkafalılar artıyor ve Amerika 'bu yüzden gelişiyormu�. Dünyay� sömürdükleri  için geliştiklerini ya da yeterince sömüremedikleri için diledikleri gibi gelişeme­diklerini söyleyemezler belki. Ama böylesine gülünçlükler ileri sürmek de bilim adamlığıyla bağdaşmaz. Bilimdış� toplumbilim, toplum ve onun gelişme yasalar� üstünde, bütünsel bir görüş sağlayamadığından, ruhbilimsel, örgensel, coğrafyasal, yaşambilimsel, ırksal, hukuksal, dinsel vb. gibi çok çeşitli okullara bölünmüştür.

 Bu yüzden de, genel bir toplumbilim kuram� meydana getirmenin olanaksızlığın� savunurlar. Toplumla bireyin çıkarların� karşıt­laştırırlar,gerçekte bu karşıtlığın, toplumla birey arasında değil, düzenin karşıt sınıfların­da olduğunu görmezlikten gelirler. Dahas�, bu karşıtlığın, toplum düzenine özg� geçici tarih­sel bir karşıtlık olduğunu da görmezlikten ge­lip sonsuz (ebedi) olduğunu savunurlar. Usa aykırıc� ve bilinemezcidirler, toplumun planl� olarak yürütülebileceğini ve bilimsel öngörü­y� yadsırlar. Toplumu çeşitli bölümlere ayı­rırlar ve aile toplumbilimi, kır toplumbilimi, kent toplumbilimi, sanayi toplumbilimi, eğitim toplumbilimi, sanat toplumbilimi, din toplum­bilimi, bilim toplumbilimi vb. gibi birbirleriyle bağdaşmaz sayısız toplumbilimler ileri sürerler. Oysa bütün bunlar, toplumun temel yapısın� belirleyen bir birlik içinde, tek bir toplum­bilimdir. Bizzat bir Amerikan toplumbilimcisi, Robert K. Merton, Amerika'da be� bin kadar toplumbilimci bulunduğunu(Robert Ezra Park vs.)ve bunlardan her birinin de kendilerine özg� ayr� birer toplumbilimi olduğunu yazmaktadır. Başka bir Ameri­kan toplumbilimcisi, E. G. Hughes, Dünya Beşinci Toplumbilim Kongresi'nde, tek bir toplumbilim olmadığın� ve Amerikan, Rus, Yugoslav,Çin, İtalya vb. gibi her ülkeye özg� çeşitli toplumbilimler bulunduğunu söylemiştir.

Bilimdış� toplumbilimin toplumbilim anlayış� ve bugünk� görünüm� budur. Çağda� toplumbilimciler bu anlayış ve görünümde, yeni kuramlar geliştirmektedirler. Bunlardan biri, Amerikal� toplumbilirnci Lester Ward'ın kurduğu ruhbilimsel toplumbilim (Os. İlmülruhi içtimiyat, Fr. Sociologie - psychologique) 'tir. Fransız toplumbilimcisi Gabriel Tarde'la Al­man toplumbilimcisi George Simmel de çeşitli açılardan onu izlemişlerdir. Ward'ın anlayışına göre toplumsal olayların güdücüs�, birey­lerin ruhsal yapılar� ve bundan oluşan ortak­laşa ruhsal yapıdır. Tarde da insanların bir­birlerini taklit etmelerini toplumsal gelişmenin temel yasas� sayar. Bu düşüncelerin saçmalığ� gizlenemez ölçüde anlaşılınca, ruhbilimsel toplumbilim, ekinsel toplumbilim (Os. Harsi iç­timaiyat, Fr. Sociologie culturelle)'e dönüşmüş­tür. Bu anlayışa göre de toplumsal gelişmenin nedeni, ekinsel (kültürel) ilerlemedir. A We­ber'in başkanlığın� yaptığ� bu okul da ruh bi­limciliğe düşmekle değerini meydana koymu� olmaktadır. Çağda� toplumbilim kuramlarının bir başkas�, öznel toplumbilim (Os. Enfüsi içtimaiyat, Fr. Sociologie subjective) kuramıdır. Seçkinler kuram� adıyla da anılan bu öznelci toplumbilime göre topluma yön veren seçkin kişilerdir, bu seçkin kişiler de para ba­balarıdır. Ruhbilimsel toplumbilimin yeni bir uzantıs�, Romen Yahudisi asıll�. Amerikan toplumbilimcisi ve ruhbilimcisi Jacob Levy Mo­reno'nun ortaya attığ� sosyometri anlayışıdır. Fabrikalardaki işçiler üstünde incelemeler ya­pan Moreno, sosyo-ekonomik tüm sorunların emekçilere tiyatro oynatmakla çözümlenebile­ceğini ileri sürmüştür. Emekçilerin karınların� doyurmak büyük güçlükler doğurur, oysa onlara tiyatro oynatmak her bakımdan rahat, ucuz ve pratik bir yöntemdir.

Toplumbilimin çağda� bir biçimi de görgül toplumbilim (Os. İhtibar� içtimaiyat, Fr. Sociologie empirique)'dir. Ame­rikal� toplumbilimciler Lundberg, Dodd, Mayo vb. başın� çektiği bu anlayışa göre top­lum, birbirinden bağımsız çeşitli toplumsal olayların mekanik bir toplamıdır. Yukarıda açıklandığ� gibi çeşitli toplumbilimler oluştu­ran anlayış, bu görgül toplumbilim anlayışıdır. Çağda� toplumbilimin bir başka biçimi işlev­sel toplumbilim (Os. Uf'Ulev� içtimaiyat, Fr. Sociologie fonctionnelle) 'dir. Amerikan top­lumbilimcileri R. Merton, Phirim Sorokin, T. Parsons'un öncülük ettikleri bu anlayış, dü­zendeki çelişkilerin sona erdiğini savunur. Bu sözde bilimcilere göre toplumun belirleyicisi, bir toplumsal işlev (Os. İçtim Muf'file, Fr. Fonction sociale) olan tinsel değerler, eşde­yişle dindir. Çağda� toplumbilimin bir başka akım�, yaşambilimsel toplumbilim (Os. İçtimaiyat� hayatiyye, Fr. Sociologie biologique)'dir. Bu anlayış, toplumsal yasalar� yaşam bi­limsel yasalara indirger ve yaşamaya hakk� olan toplumun en güçl� toplum olduğunu savunur. En güçl� toplumsa, en üstün ırkl� top­lumdur. Çağda� toplumbilim kuramlar� ara­sında Hitler düşçülüğiin� yaratan romantik toplumbilim (Os. Romantik içtimaiyat, Fr. Sociologie romantique) 'dir. Başta Gobineau olmak üzere Günther, Krieck, Rosenberg gibi Alman toplumbilimcilerinin geliştirdikleri bu kurama göre en üstün ırk, Arya ırkıdır ve bu ırk bütün insanlığa egemen olmalıdır. Pek romantik olan bu kuram, başta Yahudi ırk� olmak üzere milyonlarca İnsanın sava� alanlarında boşu boşuna can vermesine, toplama kamplarında canavarca işkencelere uğratılmasına yol açmıştır.

Çağda� toplumbilimin bir başka biçimi de, doğalc� toplumbilim (Os. İç­timaiyat� tabiiyye, Fr. Sociologie naturaliste)’dir.Bu akım, yaşambilimci toplumbilimle ırkçı toplumbilimin, Darvincilikle Malthusçülü­ğün toplamıdır. Toplumbilim alanında ne ka­dar bilimdış� öğe varsa tümün� içermiştir. Nüfus olayların� da toplumsal gelişmenin baş­lıca etkeni sayar. Bütün,bu bilimdış� kurgu­ların birbirleriyle çelişen temelsiz varsayımla­rına karşı bilimsel toplumbilim(Os.İlmi iç­timaiyat,Fr.Sociologie scientifique)toplumsal gelişmenin özdeksel belirleyicisini keşfet­miştir. Bu belirleyici, halk yığınlarının yapmak zorunda bulunduklar� üretim faaliyetidir. İn­sanlar bilim, din, siyaset, sanat vb. yapmadan ön­ce yemek, içmek, giyinmek,barınmak; tek sözle yaşamak için üretmek zorundadırlar. İnsanların varlığın� belirleyen onların bilinci değil, tam ter­sine, onların bilinçlerini belirleyen toplumsal varlıklarıdır. İnsanlar nasıl üretmişlerse öylece yaşamışlardır. Komünal bir üretim biçimi komünal bir yaşam, feodal bir üretim biçimi feodal bir yaşam� gerektirmi� ve biçimlendirmiştir.

Bilimsel toplumbilim, toplumsal gelişmenin, gittikçe yetkinleşen sosyo-ekonomik formasyonların ard arda dizildiği tarihsel bir süre� olduğunu tanıtlamıştır. Bilimsel toplum­bilimin dışında kalan çağda� toplumbilim ku­ramların� bilim dışılığa iten,sosyo-ekonomik formasyonların bu tarihselliği; daha açık bir deyişle, gelip geçici olduklarının bilgisidir. İç­lerinde bulunduklar� formasyonun erge� değişmek zorunda bulunduğu bilgisi kimi çıkar kümelerini rahatsız etmektedir. Feodal şöval­yeliği ebedileştirmek isteyen Don Kişot gibi kimi çevreler de içlerinde yaşadıklar� sosyo-ekonomik formasyonu, kendilerine sağladığ� tüm çıkarlarla birlikte, ebedileştirmek istemektedirler. Bunun olanaksız bulunduğunu tanıtlayan çağda� bilime karşı gösterilen düşman­ca tepkinin nedeni budur. Bundan ötürüdür ki özellikle geliştirilen çağda� görgül toplumbilim kuramlar� tek tek (münferid) olaylar� betimlemekle (tasvir etmekle) yetinirler ve yeryüzünde birbirinin ayn� olan iki olay buluna­mayacağından toplumsal gelişmenin genel yasalarının da bulunamayacağın� ileri sürerler.

Oysa olayların bireysel karakteri kimi ortak niteliklere sahip olmalarına ve bu ortak niteliklerin genelleştirilmesiyle bunlar� belirleyen yasaların ortaya çıkarılmasına hi� de engel değildir. Örneğin son iki dünya savaşının (1914 ve 1939) içlerinde oluştuklar� somut koşullar elbette birbirlerinden farklıdır. Ama bilimsel inceleme her iki dünya savaşının da ayn� nedenden ileri geldiğini, eşdeyişle emperyalist devletlerin ekonomik gelişmelerindeki eşitsizlik nedeniyle aralarındaki çelişkilerin yoğunlaş­masından doğduğunu açık seçik ortaya koymuştur.

Emperyalist çelişkilerin aşılabilmesi için, gerek 1914'te ve gerek 1939'de dünyanın yeniden paylaşılmas� gerekiyordu. Her iki sava� da bu nedenle yapılmış ve bu sonucu sağ­lamıştır. Görüldüğ� gibi emperyalist savaşlar� belirleyen yasa, olaylar arasındaki ortak niteliklerin genelleştirilmesiyle, kolaylıkla saptanmıştır. Tek tek toplumsal olaylar üstünde görgül (ampirik) incelemelerle oyalanan çağda� bilimdış� toplumbilim kuramlan, tümün� birleştirecek genel bir yasa gereksinimini zaman zaman duymuşlar ve tarihsel yasaların yerine yaşambilimsel (biyolojik) ya da ruhbilimsel (psikolojik) yasalar� koymaya çalışmışlardır. Ne var ki sosyal Darwincilik, Malthusçülük, ırkçılık, enerjetik, biososyoloji vb. gibi bu türl� bilimdış� girişimler gülün� sonuçlara var­maktan kaçınamamışlardır. Toplumsal geliş­meyi belirleyen, tarihsel-ekonomik nitelikli toplumsal yasalardır ve bunlar� ortaya koyup ser­gileyen de tarihsel ve eytişimsel özdekçi bilimsel toplumbilimdir(Bk. Yasa). Ülkemize toplumbilimi tanıtan ve İstanbul Darülfünun (Üniversite)'unda ilm-i içtima ad� altında bir toplumbilim kürsüs� kuran Ziya Gökalp (1876 -1924 )'tir. Ülkesinin kurtulu� çarelerini araş­tıran ve bunun için çeşitli çelişik düşünceler ileri süren bir yar� aydınd�. Diyarbakırlıyd�. Baytar okulunun son sınıfına kadar okumuşsa da bitirememişti. Ailesi İstanbul'a gitmesine izin vermeyince tabancayla kendini öldürmeye kalkmışt� (1894). Önceleri Gabriel Tarde ve Fouillee gibi Fransız idealistlerinin etkisinde kalmış, 1915'ten sonra Fransız toplumbilim­cisi E.Durkheim'in etkisi altına girmişti. Selanik'te İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin top­lantılarına katılmış ve genel merkez üyeliğine seçilmiştir (1909). Ömer Seyfettin ve Ali Ca­nip'le birlikte ünl� Gen� Kalemler dergisini çıkarmıştır (1911), şiirler de yazmıştır. Birinci Dünya Savaşı sonunda İngilizler tarafından Malta adasına sürülmüştür (1919). İki yıl sü­ren bu sürgünden sonra Ankara hükümetince Diyarbakır milletvekili seçildi (1923). Türkçülükten önce Osmanlılığ� savunmu� ve onu Amerikalılığa benzeterek "Osmanl� milleti de Şark'ın terakkisever Amerikalısıdır" demiştir (Peyman, say� 3, 1909), "Osmanlılar kendilerine Türk demedikleri gibi dillerine de Türkçe demezler" (Peyman, say� 2, 1909) gibi savlar ileri sürmüştür. Daha sonra Gen� Ka­lemler dergisinde Osmanlıcılıktan ayrılarak Türkçülüğe dönmüştür. Türkçülüğün Esaslar� (Kültür Bakanlığ� yayım�, 1976), Türkleşmek, islamlaşmak, Muasırlaşmak (Kültür Bakanlığ� yayım�( 1976), Yeni Hayat, Doğru Yol (Kül­tür Bakanlığ� yayım�, 1976), Türk Töresi (Kül­tür Bakanlığ� yayım�, 1976), Türk Medeniyet Tarihi (Kültür Bakanlığ� yayım�, 1976), Şakl İbrahim Deslalil ve Bir Kitapta Toplanmamış Şiirler (Kültür 'Bakanlığ� yayım�, 1976), Kızıl Elma (Kültür Bakanlığ� yayım�, 1976), Altın Işık (Kültür Bakanlığ� yayım�, 1976), Malta Konferanslar� (Kültür Bakanlığ� yayım�, 1977), Makaleler (Kültür Bakanlığ� yayım�, I, II, III ve IV kitap, 1976), Hars ve Medeniyet (Di­yarbakır'� Tanıtma ve Turizm Derneği yayım�, Ankara 1964), Milli Terbiye ve Maarif Mese­lesi (Diyarbakır'� Tanıtma ve Turizm Derneği yayım�, Ankara 1964), çınaralt� Konuşmalar� (Diyarbakır'� Tanıtma ve Turizm Derneği ya­yım�, Ankara 1966), Ergenekon (Karaelmas Basımevi, Zonguldak 1954) adl� yapıtlar� bulunan Ziya Gökalp'i, ayn� türden bir düşünce bukalemunu olan toplumbilim profesör� Hilmi Ziya Ülken şöyle eleştirmektedir: "Dünya savaşının talihi aleyhimize dönmeye başladığ� ve onunla birlikte Türk orduların� Kızıl Elma peşinde Galiçya ve Sarıkamış'a sürükleyen İt­tihat ve Terakki'nin de siyasasın� değiştirdiği sırada Turanc� Ziya Gökalp, Yeni Mecmua' da Moğol-Türk ayrılığ� ve Tatarların yaban­cılığ� hakkında yazılar yazmaya, Güney ordularının yenilgisinden sonra da İttihat ve Terakki'nin Araplara karşı siyasas� değiştiği için, Avusturya-Macaristan imparatorluğu gibi bir ikili hükümet projesi hazırlamaya başlamıştır.

Savaştan yenilgiyle çıktığımız ve imparatorluk parçalandığ� zaman yıllarca Osmanl� emperyalizmini savunmu� olan ideolog Gökalp, bü­tün eski iddiaların� unutmu� gibi, derhal: Sevin çoban, sevin ilin saf kald�  Öğün çoban, öğün dilin saf kald� demekten çekinmiyordu. Hakancılığın ateşli savunucusu, devrimden sonra cumhuriyetçi olmakta güçlük çekmedi. İmparatorluk döneminde Hakanlık bir olup� bittiydi, fakat onun en ileri savunucusu ro­lün� üstüne alan bir düşünürün, iki yıl içinde,bütün sistemini yeni siyasal biçimlere göre değiştirivermesi şaşılacak şeydir" (Bk. ça�, Ekonomi).

Türk toplumbilim tarihçileri Ziya Gökalp'ten sonra Le Play'ci toplumbilim an­layışının da Prens Sabahattin (1878-1948) tara­fından ülkemize tanıtıldığın� ileri sürerler. Ne var ki Sabahattin'in toplumbilimle ilişkisini açıklayan tek yapıt� yoktur. Sabahattin, gerçek bir toplumbilimci olmadığ� gibi, gerçek bir prens de değildir, Osmanoğullar� soyuyla baba yanından değil, ana yanından ilişkilidir,annesi Padişah Abdülmecid'in kız� ve Abdül­hamid II.nin kızkardeşi Seniha Sultan'dır, ba­bas� da Damad Mahmut Celileddin Paşa'dır. Abdülhamid II.nin gözünden düşen ve saray­la ilgisini kesen babasıyla birlikte Paris'e kaç­mıştır (1899). Paris'te ikiye ayrılan Jön Türkler'in bir kümesinin başına geçmi�, Le Play'ci toplumbilimcilerle ilişkiler kurmu�, La Revue dergisine yazılar yazmış ve Terakki adl� Türk­çe bir aylık dergi yayımlamıştır. Çok övül­müş olmasına karşın belli bir yar�-aydın tipi­dir, çağından habersizdir. Osmanl� yönetimiy­le savaşım� kendi deyimiyle, "teşebbüs-� şahsi ve adem-i merkeziyet" (liberal kişisel girişimcilik ve yöresel yönetim) düşüncesinden öteye geçmez.

Ona göre, ülkemiz ancak böylelikle kurtarılabilirmi� (Tek yapıtının ad� Türkiye Nasıl Kurtarılabilir?'dir). Toplumsal değişme de ancak eğitimle olanaklıymış. Prens Saba­hattin'in yazılar� bu gibi çocukça ve bilimdış� düşüncelerle doludur. Prens Sabahattin, bilim­sellikten uzak kof önerilerle Osmanl� impa­ratorluğunu kurtaracağın� sanacak kadar çocuksudur. Le Play okulunun vazgeçilmez arac� olan monografileri bir kez bile kullanmış de­ğildir. Yukarda adın� verdiğimiz tek yapıtının dışında Birinci İzah, İkinci İzah ve Üçünc� İzah adların� taşıyan, İttihad ve Terakki Par­tisi'yle kendi arasındaki anlaşmazlıklar� ser­gileyen üç broşüründen başka hiçbir yaz� bırakmamıştır (Bk. Birey, Jöntürkler). Ülkemiz­de toplumbilim Prof. Niyazi Berkes, Prof. Cahit Tanyol, Prof. Mübeccel Belik Kıray, Prof, Özer Ozankaya, Prof. Cavit Orhan Tütengil, Emre Kongar, Mete Tunçay ve gen� izleyicileri gibi gerçek bilim adamla­rınm çabalarıyla yerleşmi� ve yaygınlaşmıştır.

Prof. Özer Ozankaya Toplumbilim Terim­leri Sözlüğ�'nde şu terimleri tanımlamıştır: �. Toplumbilim (Os. İçtimaiyat, Sosyoloji; Fr. Sociologie, İng. Sociology) Toplumun oluşum, işleyi� ve gelişim yasaların� inceleyen bilim dal�. 2. Toplumsal bilimler (Os. Ulum-i içti­maiye, Sosyal ilimier; Fr. Sciences sociales, İng. Social sciences) İnsanın toplumsal yaşa­mın� türl� yanlarıyla inceleyen bütün bilimler. Bk. Toplum, Yasa, Kendiliğindenlik, Tarih, Eytişim, Bilim toplumbilimi, Görgül toplum­bilim, Din, Durkheim okulu, Le Play okulu, Comte okulu, Kuram, Morfoloji, Burjuvazi, Üretim, Altyap�, Üstyap�. İlkel ortaklaşa Üre­tim biçimi, Köleci üretim biçimi, Feodal üre­tim biçimi, Anamalc� üretim biçimi, Toplumcu Üretim biçimi.(Orhan HANÇERLİOĞLU-Remzi Kitabevi)

Orhan HANÇERLİOĞLU, 1916 yılında istanbul’da doğdu, 1991’de öld�. istanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’ni bitirerek Meri�, Karaisal�, Keşan’da kaymakamlık yapt� (1943-1946). İstanbul’da Belediye Müfettişliği, Emniyet şube Müdürlüğ� (1950), ıstanbul şehir Tiyatrolar� Müdürlüğ� (1954) görevlerinden sonra İETT Hukuk işleri Müdürlüğü’nden emekliye ayrıld� (1978). Romanlarında kırsal kesimin sorunların� ve kent yaşamında insan ilişkilerini, kişilerin psikolojik açmazların� sergiler. Düşünce akımların�, düşünce sorunların� konu edinen, erdem açısından Düşünce Tarihi (1963), başlangıcından bugüne kadar Mutluluk Düşüncesi (1985), başlangıcından bugüne kadar Özgürlük Düşüncesi (1966) gibi yapıtların�, ayn� konularda ansiklopedik çalışmalar� izlemiştir.

iletişim - nevzatgul@e-sosyoloji.com